Abbasiler ve Halife Harun Reşid

Cradle Mountain

Harun el-Reşid bin Muhammed bin al-Mansur, (Arapça: هارون الرشيد بن محمد بن المنصور,(d. 17 Mart 763 - ö. 24 Mart 809) beşinci ve en tanınmış Abbasi halifesidir. 763de babası Mehdi'nin o zaman bulunduğu İran'da (modern Tahran yakınlarında) bulunan Rey şehrinde doğdu. 786'da halife olan kardeşi Hadi'nin ölmesi üzerine Halifeliğe geçti. Hayatının çoğunu Bağdat'ta ve hilafetinin sonlarında yerleştiği Rakka şehrinde geçirdi. 24 Mart 809'da Horasan'da Tus şehrinde öldü ve orada

toprağa verildi. Harun Reşid'in halifelik döneminde Abbasiler çok büyük askerî, siyasal, kültürel ve bilimsel gelişmeler kaydettiler.

Halîfe Hârûn Reşîd bir gün Behlül Dana ile sohbet ederken; -Ey Behlül! Sana sarayımda bir oda ve hizmetçiler vereyim. Yeter ki bu eski elbiselerden kurtul. Yenilerini giy. İnsanlar arasına karış, der. Bunun üzerine Behlül; -Müsâde ederseniz bir danışayım, der. Halîfe; -Kime danışacaksın, kimsen yok ki? diye cevap verince. Behlül de;

-Ben danışacağım yeri biliyorum, der ve padişahın huzurundan ayrılır. Hârûn Reşîd arkasından adamlar salıp danışacağı yeri öğrenmek ister. Behlül gide gide şehir dışında bir mezbahaya ulaşır. Başını eğip bir şeyler dinlermiş gibi yapar. Kendi kendine bir şeyler söylenir. Daha sonra oradan ayrılır. Sultanın adamları ondan önce saraya dönüp hâdiseyi halîfeye bildirmişlerdir. Behlül huzûra girince, halîfe Hârûn Reşîd ona; -Ey Behlül! Söyle bakalım vereceğin cevâbı, diye sorar. Behlül; -Danıştım efendim. Lâkin insanlar arasına karışmam mümkün değil, der. Halîfe heybetle; -Ey Behlül! Sen gidip çöplere danışmışsın, haberim oldu, der. Behlül de; -Doğru söylüyorsun, çöplere danıştım. Onlar da bana Ey Behlül! Biz de vaktiyle en güzel ve nefis yiyecekler idik. Bütün güzellikler bizde idi. Sevgi ve itibarımız çoktu. Ne zaman ki insanlar arasına karıştık. İşte bu hâle geldik. Çöpe atıldık. Sen de sakın insanların arasına karışma,dediler. Bu sözlerdeki ince mânâları anlayan Hârûn Reşîd: "Haklısın." deyip düşüncelere dalar.

Harun Reşid ve halifelik döneminde kendi hayatı ve saray hayatı hakkında birçok söylentiler, hikâyeler ve masallar yazıya kaydedilmiş ve bunlar popüler halk arasında yaygınca söylenip zamanımıza gelmiştir. Bunlardan bazıları gerçek olmalarına rağmen büyük bir kısmı da temelinde bazı gerçekler yatmakla beraber büyük ölçekte hayal mahsulleridir.

Konu başlıkları

Gençlik yaşamı

Harun Reşid İran'da Rey şehrinde 763'de doğmuştur. 775-785 döneminde üçüncü Abbasiler halifesi olarak hüküm süren babası Mehdi'nin üçüncü oğludur. Annesi Hayzuran adında Yemen asıllı bir cariyedir. Fakat annesi çok güçlü karekteri ile kocasının ve sonra oğullarının halifelik yapma dönemlerinde Abbasi devleti politikasına büyük etkisi olmuştur. Annesi ve babasının en çok sevdikleri oğulları olan Harun'un çocukluğu Bağdad'da büyük bir lüks içinde Abbasi sarayında geçmiştir. Hocası Barmaki ailesinin Abbasiler zamanında çok önemli mevkilere geçmesini sağlayan Yahya bin Halid Bermaki idi. Harun, Yahya bin Halid'in üç oğlu olan Fadıl, Cafer ve Muhammed'in çocukluk arkadaşı idi. Fadıl ile Harun süt kardeşi idiler ve Cafer'de Harun'un çok yakın arkadaşı idi.[1]

Harun kardeşi Hadi'nin halifelik döneminde Bizans'a karşı 781 ve 782de açılan seferlerde Abbasi ordularına komuta etmiştir. 782deki seferde Arap ordusu Boğaziçi kıyılarına kadar yetişmiştir. Bu sefer Trakya Theması askeri valisi (stragtegos) olan "Mikhail Lacanodrakon"'un komuta ettiği bir Bizans ordusuna karşı bir yenilgiye uğramıştır.

Bundan sonra Harun'a Mısır, Suriye, Ermenistan ve Azerbaycan eyaletleri valilikleri verilmiştir. Bu eyalet valiliklerini yapmakta iken en yakin danışmanı ve bu eyaletlerin idarecisi eski hocası olan Yahya bin Halid Bermaki olmuştur.

Babası 784de öldükten sonra halifelik, ağabeyi olan Hadi'ye geçmiştir. Hadi ile Harun'un iyi geçinemedikleri bildirilir. Örneğin babalarının halifeliği sırasında iki kardeşin Dicle'yi dar bir köprüden geçmeleri gerekince Hadi'nin yaveri olan emir Harun'un ilk olarak geçmesini önlemek için "Veliahtın senden önce geçmesini bekle" diye Harun'a sert bir emir vermiş; Harun "Başüstüne Emir senin" yanıt vermiş ama Halife olduktan sonra bu yaveri idam ettirmiştir.[1]

Hadi, kendi öldükten sonra halifeliğin kardeşi Harun'a değil de kendi genç oğluna geçmesi için istişarelere gecti.[2] Bunu Bagdad'daki butun Abbasi burokratlari, zamaninin halifesine dalkavukluk nedeniyle, kabule hazır olduklarini bildirdiler. Fakat Bermakiler Harun'un veliahtliktan atilmasini kabul etmediler. Basvezir olan Yahya Bermaki Halife Hadi'ye bu kararın akla uygun olmadığını ve ortaya fitne çıkarabileceğini söyliyerek onu uyardı. Hadi bir müddet dusunceden sonra bu konuda kendinin dogru oldugunu telkin eden burokratlara uyarak kucuk oglunu vârisi olarak ilan etti. Kendini uyaran Yahya Bermaki'yi de hapse attirdi. Bu haberi alan Harun eyalet valilikler idari gorevlerini birakarak yari emekli bir hayat yasamaya koyuldu.

Fakat Hadi ancak 784-786 doneminde halifelik yapmistir. 786da Musul civarinda bir kirsal koskude iken hastalanmis ve olmustur. Bu beklenmedik olumun uzerine cesitli soylentiler cikmistir.[3][1] Ehlullahtan Behlûl Dânâ, bir gün halife Harun Reşit ile karşılaşır. Kendisini tanıyan hükümdar, bu zata:

“–Ey Behlûl! Nereden geliyorsun böyle?” diye sorar. O, hiç düşünmeden:

“–Cehennemden geliyorum” cevabını verir.

Harun Reşit, şaşırarak tekrar sorar:

“–Ne işin vardı orada?”

Behlûl Dânâ anlatır:

“–Efendim; ateş lâzım olmuştu. Cehenneme gideyim de biraz isteyim dedim. Fakat oradaki memur bana:

“–Burada ateş yoktur” dedi.

“–Nasıl olur, Cehennem ateş yeri değil mi?” diye sorunca:

“–Evet; gerçekten burada ateş yoktur. Her gelen, ateşini Dünyadan getirir» cevabını verdi.”

Dehşete kapılan Harun Reşit büyük bir üzüntüyle sordu:

“–Behlûl! Ne yapayım ki, oraya ateş götürmeyeyim?” Behlûl Dânâ, hızla uzaklaşırken haykırdı:

“–Adâlet! Adâlet! Adâlet!”

 

Halifelik yaşamı

Halifeliğe geçişi

Önceki halife ve Harun ur-Reşid'in kardeşi olan El-Hadi halefi olarak oğlu Cafer'in veliahdlığını ilan etmek istemişti. Harun ur-Reşid başa geçtiğinde, yeğeni Cafer'i kendisine biat etmeye zorladı (786).

Tahta geçtiği gün, bir Fars kölesi olan cariyesi Meracil'den olma ilk oğlu Abdullah doğdu. Halife Reşid bu doğumu iyi bir işaret olarak nitelendirdi. Bir süre sonra hanımlarından Zübeyde Bint Cafer'den ikinci oğlu Muhammed El-Emin dünyaya geldi. Harun ilk başta oğlu Abdullah'a El-Memun lakabını vererek şehzade olarak kabul ettiyse de, Zübeyde'den doğan El-Emin'i daha asil ve helalzade gören annesi ve yandaşlarının hoşnutsuzluğuyla karşılaşınca, fikrini değiştirerek henüz beş yaşını tamamlamamış olduğu halde El-Emin'i veliahd tayin etti (802). Daha sonra iki oğlu arasında şöyle bir paylaşım yaptı: Emin veliahd olarak İmparatorluğun batısına (Irak ve Suriye) hükmedecek, Memun tertipte ikinci sırada gelerek İmparatorluğun doğusuna (Horasan) hükmedecekti.

 

İmparatorlukta durum

Hükümdarlık idaresi

Harun Reşid'in Şarlman elçilerini kabulü. Ressam:Julius Köckert

Bermaki'lerin tasviyesi

Harun'a etkili diğer kişiler

Behlül Dânâ (Divane) adıyla bilinen büyük bir zat ise Halife Harun Reşid zamanında yaşamış, halifenin hep yanında olmuştur.

 

Zübeyde bint Cafer Harun Resid'le 781 yılında evlendi. Zamanının politik alanda en güçlü kadını olarak un yaptı. Zübeyde, halife Mansur'un torunu ve Harun Resid'in kuzeni idi.


8. İmam Ali Er-Rıza Hicri 148 yılının Zilkade ayının 11. günü Medine'de Imam Musa al-Kazim'ın (İslam'ın yedinci İmam'ı) evinde daha sonra imamlığı babasından devralacak olan bir erkek çocuk dünyaya geldi.

Ailesi ve vârisleri

Harun Reşid iki defa evlilik yapmıştir. Eşlerinin isimleri :

  • Zübeyde bint Cafer
  • 'Umm-ul-Aziz'dir.

Hareminde yaklaşık 2.000 sayıda kadın cariye bulunduğu bildirilir.

Harun Reşid'in onbiri cariyelerden olan, onüç oğlu ve dört kızı bulunmaktaydıı [4]. Tabari bunlardan şunların adını vermektedir:

  1. Ebu Abbâs Abdallah: 813-833 döneminde Memun adı ile Abbasi Halifesi.
  2. Ebû Abdallah Muhammed: Eşi "Zübeyde"'nin tek oğlu ve 809-813 döneminde Emin adı ile Abbasi Halifesi.
  3. Kasım Muteman: Halife Memun tarafindan vâris ve veliaht seçilmiştir.
  4. Alî: 'Umm-ul-Aziz'in tek oğlu.
  5. Sâlih
  6. Ebu İshak Muhammed: 833-842 döneminde Mutasım adı ile Abbasi halifesi.
  7. Ebu İsa Muhammed
  8. Ebu Yakub Muhammed
  9. Ebu Abbas Muhammed
  10. Ebu Süleyman Muhammed
  11. Ebu Ali Muhammed
  12. Ebu Ahmed Muhammed
  13.  ?

Kronoloji

  • 763: 17 Mart'ta Harun'un doğumu; babası Halife Mehdi ve annesi bir Yemenli cariye Hayzuran.
  • 780: Harun Bizans İmparatorluğu'na yapılan bir askerî seferin komutanı.
  • 782: Harun Bizans İmparatorluğu'na yapılan ve ta Boğaziçi kıyılarına erişen bir askerî seferin komutanı. Bizans ile Abbasiler arasında bir barış antlaşması imzalanması. Bunun şartları Abbasiler lehine. Harun bir şeref ünvanı olan "Reşid" lakabını alması. Tunus, Mısır, Suriye, Ermenistan ve Azerbaycan eyaletlerine vali tayin edilmesi. Halifelik tahtı vârisi olarak ikinci sıra verilmesi ve görevlerden çekilmesi.
  • 786: 14 Eylül'de Harun'un ağabeyi olan Halife Hadi'nin Musul'da gizemli bir şekilde ölmesi. Bu ölüme anneleri Hayzuran'ın neden olduğu söylentilerinin yayılması. Harun'un halifelik tahtına geçmesi. Yahya Bermaki'nin Başvezir olarak atanması. Annesi Hayruzan'ın devlet politikasına etkili olması.
  • 789: Annesi Hayruzan'ın ölmesi. Harun'un daha fazla iktidar gücü eline geçirmesi.
  • 791: Harun'un Bizans İmparatorluğu üzerine savaş açıp askerî sefer başlatması.
  • 795: Şiilerin isyanlarını önlemek amacıyla, günün Şii imamı Musa el-Kazım'ın tutuklanması.
  • 796: Harun'un halifelik ikematgahının ve devlet bürokrasisinin Bağdad'dan ayrılıp, Rakka şehrine yerleşmesini sağlaması.
  • 799: Harun'un Sindi bin Sahik adlı bir suikastçıya verdiği emirle, dört yıldır tutuklu bulunan Şiilerin 7inci İmamı olan Musa el-Kazım'ı tutuklu bulunduğu hapisanede zehirletip öldürtmesi.
  • 800: Harun'un "İbrahim bin Aglebi"yi Tunus'a vali olarak ataması. Merkezî devlete gayet büyük hasılalar sağlaması karşılığı onu Tunus'da yarı-özerk hükümdar olarak kabul etmesi.
  • 802: Harun Şarlman'a bir diplomatik hediye olarak iki tane albino, beyaz fil hediye olarak göndermesi.
  • 803: Harun'un Arap orduları Bizans İmparatoru I. Nikeforos'u "Krasos Savaşı"'nda yenilgiye uğratması.
  • 805: Harun'un Arap donanması ile ordusunun Kıbrıs'a çıkıp adayı işgal etmeler.
  • 809: Kıbris'da isyan eden "Abdurrahman ad-Dakil"'e karşı 5 donanma-ordu karışığı sefer tertip edilmesi. Mescid-i Nebevi'de namaz kılmakta iken suikastçı "Ali an-Zabun" tarafından hücuma uğrayıp gözlerinden yara alması. 30 Kasım'da, bu suikasttan bir gun sonra, yaraları dolayısıyla ölmesi.

Değerlendirme

Fen ve teknik

Binbir gece masalları

Popüler kültür ve Harun Reşid

Batı edebiyatında Harun Reşid

Çizgiromanlar

Bilgisayar oyunları

Kaynakça

  1. ^ a b c Muir, William (1924), 'The Caliphate, Its Rise, Decline and Fall [1] Bölüm LXIV s.476 (İngilizce) (Erişim tarihi: 30
  2. ^ Bu ugrasinda babasi Mehdi'nin once kardesi Isa'yi vâris ve ve veliaht olarak kabul etmesi; ama sonradan bu sozunden donmesi ve Hadi'yi vâris olarak kabul etmesi durumuna cok benzemektedir.
  3. ^ Teyit etmesi imkânsiz ama yazilmis bir soylentiye gore Hadi ve Harun'un annesi olan Hayzuran once Arap eyaletlerinin valilerini Harun'un vâris olmasini kabul ettirmis ve sonra da Hadi'nin bir cariyesini bularak oglu Hadi'nin uykusunda öldürülmesini sağlamıştır.
  4. ^ Tabari

Dış bağlantılar

  • Hitti, Philip H. (çev. Salih Tuğ),(1968) Siyasi ve Kültürel İslam Tarihi (IV Cilt), İstanbul:Boğaziçi Yayınları.
  • Üçok, Bahriye (1979) İslam Tarihi Emeviler- Abbasiler, Devlet Kitapları, Ankara: Milli Eğitim Basımevi (1.Basım:1968)
  • Muir, William (1924), ''The Caliphate, Its Rise, Decline and Fall [2] Chapter LXIV :al-Hadi and Harun ar-Rachid (İngilizce) (Erişim tarihi: 30.8.2009)
  • al-Masudi (Ing. cev. Paul Lunde ve Caroline Stone) (1989), The Meadows of Gold, The Abbasids, Londra:Kegan Paul 1989 (İngilizce)
  • Muhammad ibn Jarir al-Tabari (Ing. cev. C.E. Bosworth) (1989) "The History of al-Tabari" volume XXX "The 'Abbasid Caliphate in Equilibrium" Albany:SUNY. (İngilizce)
  • ar-Rachid Fransızca Wikipedia Haroun ar-Rachid maddesi (Fransızca) (Erişim tarihi: 30.8.2009)
  • al-Rashid İngilizce Wikipedia Harun al-Rashid maddesi (İngilizce) (Erişim tarihi: 30.8.2009)

 

Harun Reşid
Doğumu: 763 Ölümü 809
Sünni İslam unvanları
Önce gelen
Hadi
İslam Halifesi
786 - 809
Sonra gelen
Emin